Machina Czasu
Radio SzczecinRadio Szczecin » Machina Czasu
Fot. pixabay.com
Fot. pixabay.com
  • 1485 - Bitwa pod Bosworth Field zakończyła walkę o tron Anglii, która do historii przeszła, jako Wojna Dwóch Róż - biała róża była w herbie rodu Yorków, czerwona- Lancasterów. Po śmierci na polu bitwy króla Ryszarda III z dynastii Plantagenetów rodu Yorków - władzę w Anglii objął hrabia Richmond, jako Henryk VII Tudor, dając początek dynastii Tudorów.
  • 1584 - Zmarł Jan Kochanowski, poeta, epoki renesansu, sekretarz królewski na dworze Zygmunta Augusta, przedstawiciel filozofii eklektycznej - stoicyzmu, epikureizmu, renesansowego neoplatonizmu, autor "Pieśni”, "Fraszek”, pierwszego w Polsce dramatu "Odprawa posłów greckich”. Do najbardziej znanych utworów Kochanowskiego należą "Treny”, napisane po śmierci ukochanej córki Urszulki w 1579 roku. Badacze podkreślają, że język i styl Kochanowskiego wywarły największy wpływ na rozwój polskiego języka literackiego w okresie renesansu. Był uważany za jednego z najwybitniejszych poetów epoki w Europie.
  • 1647 - Urodził się Denis Papin, francuski fizyk i matematyk, wynalazca napędu parowego, zbudował między innymi wentylator odśrodkowy, piec do topienia szkła, wózek o napędzie parowym i rozpoczął studia nad silnikiem parowym, którego opis podał w 1707 roku - wynalazek przeszedł jednak bez echa. Opracował i zastosował zawór bezpieczeństwa.
  • 1851 - Amerykański jacht "America” wygrał regaty wokół wyspy Wight - był to początek regat o Puchar Ameryki, najstarszej rozgrywanej do dziś imprezy sportowej. Jedyną nagrodą w regatach jest przechodni puchar, ufundowany przez Royal Yacht Squadron w 1851 roku, a nazywany Świętym Graalem lub żartobliwie Starym Dzbankiem. W pierwszych zawodach wystartowało kilkanaście załóg. Poza jachtami zgłoszonymi do wyścigu płynęło jeszcze około 100 jednostek z widzami, a wśród nich jacht królewski z królową Wiktorią na pokładzie.
  • 1864 - I Konwencja Genewska - określała, w jaki sposób toczące wojnę państwa powinny postępować z chorymi i rannymi żołnierzami - bez względu na to, po której stronie żołnierze ci walczą. Był to początek istnienia Międzynarodowego Czerwonego Krzyża.
  • 1877 - Urodził się Stefan Ossowiecki, inżynier zajmujący się zjawiskami paranormalnymi, uważany za jasnowidza. Seanse z jego udziałem cieszyły się wielką popularnością i bywały na nich znane osobistości, takie jak Ignacy Paderewski czy Józef Piłsudski. Stefan Ossowiecki jest autorem książki "Świat mego ducha". Zginął 5 sierpnia 1944 roku podczas Powstania Warszawskiego.
  • 1900 - Urodziła się Irena Tuwim, poetka i tłumaczka, autorka zbiorów wierszy dla dzieci oraz przekładów z literatury angielskiej "Kubusia Puchatka” i "Chatki Puchatka”, baśni braci Grimm, książek o Myszce Miki i Królewnie Śnieżce Walta Disneya. Wydała zbiór wierszy "Wiersze wybrane”. Siostra Juliana Tuwima. Po wybuchu II wojny światowej wyjechała do Rumunii, następnie do Francji i Wielkiej Brytanii. Po 1945 roku zamieszkała w Stanach Zjednoczonych, gdzie jej mąż pracował, jako attache ambasady PRL. W 1947 roku wrócili do Polski.
  • 1902 - Urodziła się Leni Riefenstahl, niemiecka aktorka i reżyserka filmowa, znana z nowatorskiej estetyki. Występowała w filmach, ale przede wszystkim zajęła się reżyserią. Jej dziełami są filmy propagandowe sławiące reżim nazistowski: "Triumf woli”, "Święto narodów”, "Zwycięstwo wiary” i "Olimpiada”. Kręciła też dziennik kampanii wojskowej w Polsce we wrześniu 1939 roku. Po wojnie odsunięta od filmu, zajęła się fotografią.
  • 1914 - Urodził się Bronisław Zieliński, tłumacz literatury amerykańskiej, krytyk literacki i eseista, przekładał między innymi działa: Ernesta Hemingwaya, Trumana Capote’a, Josepha Conrada i Johna Steinbecka. Autor wspomnień "Dziennik z pobytu u Ernesta Hemingwaya”. Żołnierz Armii Krajowej, który po wojnie był więziony. Zmarł 12 marca 1985 roku.
  • 1941 - W Krakowie rozpoczął działalność podziemny Teatr Słowa, zwany też Teatrem Rapsodycznym, którego działalność była formą walki i przejawem oporu duchowego wobec okupanta. Jednym z aktorów był Karol Wojtyła, przyszły papież Jan Paweł II, a od 2014 roku - święty Kościoła katolickiego. Teatr stworzył styl podniosłej recytacji, a podstawą artystycznego przekazu było słowo. W repertuarze znalazły się między innymi "Król-Duch" i "Beniowski" Juliusza Słowackiego, "Hymny" Jan Kasprowicza i "Pan Tadeusz" Mickiewicza.
  • 1941 - Zbiorowy mord na blisko 90 żydowskich dzieciach i niemowlętach, przetrzymywanych w opuszczonym budynku bez wody i jedzenia oraz jakiejkolwiek opieki w Białej Cerkwi. Najstarsze z więzionych dzieci miało siedem lat. Na wykonawców zbrodni żołnierze SS wyznaczyli ukraińskich milicjantów na służbie niemieckiej. Masakrę dzieci próbował powstrzymać oficer Wehrmachtu, a zarazem członek konspiracji antyhitlerowskiej - ale jego interwencja, choć opóźniła egzekucję, była nieskuteczna.
  • 1961 - 59-letnia Ida Siekmann została pierwszą śmiertelną ofiarą próby przekroczenia muru berlińskiego. Podczas skoku z okna swojego mieszkania na trzecim piętrze, odniosła obrażenia, w skutek, których zmarła w czasie transportu do szpitala. Jej tragiczna śmierć była szokiem dla społeczności Berlina. W miejscu śmierci Idy Siekmann powstał prowizoryczny pomnik w kształcie trzech drewnianych słupów połączonych drutem kolczastym.
  • 2004 - Z Munch-museet w Oslo skradziono obrazy Edvarda Muncha "Krzyk" i "Madonna". Dzieła sztuki zostały wyniesione w biały dzień na oczach sterroryzowanych bronią strażników i widzów. Podczas procesu osób podejrzanych o napad pojawiły się podejrzenia, że obraz zniszczono, jako niezbywalny na czarnym rynku. "Krzyk" wartości około 54 milionów euro, został odnaleziony po dwóch latach, 31 sierpnia 2006 roku.


Napoleon. Fot. pixabay.com
Napoleon. Fot. pixabay.com
  • 1489 - W uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w kościele Mariackim w Krakowie dokonano odsłonięcia i poświęcenia nowego ołtarza, autorstwa mistrza z Norymbergii Wita Stwosza. Ołtarz łączy w sobie elementy sacrum i profanum. Mistycyzm zmieszany jest z naturalistycznym realizmem. Złote szaty apostołów występują obok codziennych ubiorów noszonych w średniowiecznym Krakowie.
  • 1769 - Urodził się Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów, wybitny wódz i polityk. Twórca nowoczesnej armii, wpływający na rządy wielu krajów europejskich, zmieniający władców, granice i ustroje. Był cesarzem Francji w latach 1804-1814 i przejściowo w 1815 roku. W wieku 24 lat, za zasługi wojenne, otrzymał awans na stopień generała. W 1799 roku przejął władzę we Francji, jako pierwszy konsul, a od 1804 roku był cesarzem. W ciągu kilkunastu lat niemal cała Europa znalazła się pod jego wpływami. Kres potędze Napoleona położyła wyprawa przeciwko Rosji w 1812 roku, która zakończyła się zagładą Wielkiej Armii. Po klęsce w bitwie narodów pod Lipskiem, w 1813 roku, cesarz abdykował i został zesłany na Elbę. Próba odzyskania władzy, tak zwane 100 dni Napoleona, zakończyła się klęską pod Waterloo i zesłaniem na wyspę Świętej Heleny.
  • 1771 - Urodził się Walter Scott, szkocki poeta, powieściopisarz. Interesował się folklorem i historią Szkocji, korzystał z tej tematyki w swojej twórczości i zapoczątkował w Anglii zainteresowanie kulturą i twórczością ludową. Autor powieści historycznych: "Rob Roy”, "Więzienie w Edynburgu”, "Narzeczona z Lammermoor”, "Ivanhoe”, "Kwintyn Durward, czyli Szkot na dworze Ludwika XI”.
  • 1898 - Urodził się Jan Brzechwa, poeta, satyryk, tłumacz literatury rosyjskiej. Autor utworów dla dzieci i młodzieży: "Kaczka dziwaczka”, "Pchła Szachrajka”, "Tańcowała igła z nitką”, "Akademia Pana Kleksa”, "Szelmostwa lisa Witalisa”, 'Ptasie plotki”, czy 'Baśń o korsarzu Palemonie”. Wiele jego książek było ilustrowanych przez znanego grafika Jana Marcina Szancera.
  • 1920 - Bitwa Warszawska, nazwana później cudem nad Wisłą. Polacy odnieśli zwycięstwo nad Armią Czerwoną, powstrzymując ofensywę bolszewicką. Wygrana polskich żołnierzy na blisko 20 lat zapewniła naszemu krajowi niepodległość i uchroniła Europę Zachodnią przed rewolucją komunistyczną. Starcie jest zaliczane do 18 wielkich bitew, które zdecydowały o losach świata. Trwała od 13 sierpnia.
  • 1921 - Urodził się August Kowalczyk, aktor i reżyser teatralny, w czasie wojny więzień Auschwitz - do niemieckiego obozu trafił mając 19 lat. Uciekł z kompanii śmierci i przeżył, dzięki pomocy mieszkańców miejscowości Bojszowy na Śląsku, do której dotarł po ucieczce. Po wojnie zadał egzamin aktorski. Na początku kariery występował w teatrach krakowskich, w połowie lat 50. związał się z Teatrem Polskim w Warszawie. Wystąpił między innymi w obrazach: "Pokolenie”, "Rok pierwszy”, "Barwy walki”, "Drugi brzeg”, "Tajemnica Enigmy”, a także w serialach telewizyjnych: "Stawka większa niż życie” i "Chłopi”. Rolą jego życia był wystawiony 6804 razy - taki sam otrzymał numer obozowy - monodram, którego tematem były przeżycia z okresu uwięzienia w Auschwitz. August Kowalczyk jeździł z tą sztuką po całym kraju, wystawiał ją w szkołach, domach kultury i innych miejscach - przestrzegając przed okrucieństwami wojny. Przez wiele lat był wiceprezesem Zarządu Głównego Towarzystwa Opieki nad Oświęcimiem, przewodniczącym Krajowej Rady Polskiej Unii Ofiar Nazizmu.
  • 1929 - Urodziła się Anna Walentynowicz, działaczka Wolnych Związków Zawodowych, współzałożycielka NSZZ "Solidarność”, Dama Orderu Orła Białego. Była nazywana legendą Solidarności i bohaterką Sierpnia 1980 roku. Pracowała, jako robotnica Stoczni Gdańskiej, na stanowisku suwnicowej. Za niezależną działalność związkową została dyscyplinarnie zwolniona z pracy w sierpniu 1980, co stało się bezpośrednią przyczyną strajku stoczniowców. Po wprowadzeniu stanu wojennego została internowana. Gdy wyszła na wolność współorganizowała głodówki, pisała protesty i oświadczenia skierowane do władzy. W stanie wojennym została oskarżona przed sądem o organizowanie strajku w grudniu 1981 i skazana na półtora roku więzienia w zawieszeniu. W grudniu 1983 roku była aresztowana za udział w próbie wmurowania tablicy upamiętniającej górników zamordowanych w kopalni 'Wujek". Była inicjatorką protestu głodowego po zabójstwie księdza Jerzego Popiełuszki w 1985 roku. Zginęła w katastrofie smoleńskiej 10 kwietnia 2010 roku.
  • 1945 - Zmarł Oskar Picht, wynalazca maszyny do pisania dla osób niewidomych. W 1899 roku stworzył pierwszą piszącą alfabetem Braille'a maszynę do pisania dla niewidomych. W 1901 roku opatentował swoje urządzenie. Do 1932 Oskar Picht opatentował 10 wzorów maszyn dla niewidomych.
  • 1954 - Urodził się Stieg Larsson, szwedzki pisarz i dziennikarz, zajmujący się prawicowym ekstremizmem i rasizmem, należał do szwedzkiej lewicy. Autor powieści kryminalnych, w tym: "Dziewczyna, która igrała z ogniem”, "Zamek z piasku, który runął”, "Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”. Dwukrotnie nagrodzony skandynawską nagrodą "Szklanego Klucza". Zmarł 9 listopada 2004 roku.
  • 2000 - Został uruchomiony pierwszy polski komunikator internetowy Gadu-Gadu. Pomysłodawcą i twórcą był informatyk Łukasz Foltyn. Pierwszego dnia funkcjonowania zainstalowało GG około 10 tysięcy użytkowników. W 2011 roku Gadu-Gadu miało około siedmiu milionów unikatowych użytkowników, którzy wysyłali do 300 milionów wiadomości dziennie, a co doby powstawało ponad 500 nowych kont.
  • 2013 - W Nicei zmarł Sławomir Mrożek, dramatopisarz, prozaik, rysownik. Zadebiutował w 1950 roku na łamach tygodnika "Przekrój”, jako satyryk. Redaktor "Dziennika Polskiego” i tygodnika "Życie Literackie”. Autor opowiadań i utworów dramatycznych, o tematyce filozoficznej, politycznej, obyczajowej i psychologicznej. Jako dramaturg zaliczany do nurtu teatru absurdu: "Tango”, "Vatzlav”, "Ambasador”, "Miłość na Krymie”, "Męczeństwo Piotra Oheya”, "Indyk”. W latach 1963-1996 przebywał na emigracji, głównie w Meksyku. W 2008 roku ponownie opuścił kraj, osiadając we Francji.
Fot. pixabay.com
Fot. pixabay.com
  • 1553 - Zmarł Girolamo Fracastoro, włoski lekarz, nauczyciel i poeta. W 1546 roku przedstawił teorię roznoszenia chorób zakaźnych, która została empirycznie potwierdzona dopiero w XIX wieku przez Louisa Pasteura i Roberta Kocha.
  • 1709 - Portugalski duchowny i wynalazca Bartolomeu de Gusmao zaprezentował królowi Janowi V Wielkodusznemu pierwszy w historii balon napełniany gorącym powietrzem. Król nagrodził wynalazcę ofiarując mu katedrę profesorską uniwersytetu w Coimbrze.
  • 1747 - W Warszawie otwarto pierwszą publiczną bibliotekę i jedną z największych w Europie w połowie XVIII wieku, utworzoną ze zbiorów braci Józefa i Andrzeja Załuskich. Bezpłatna biblioteka mieściła się w pałacu Daniłowiczowskim i pełniła funkcję ośrodka życia naukowego i literackiego w Polsce. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej zbiory Biblioteki liczące 400 tysięcy tomów, 20 tysięcy rękopisów i 40 tysięcy rycin zostały zrabowane przez Rosjan i wywiezione na rozkaz Katarzyny II do Petersburga. Po I wojnie światowej zbiory dawnej Biblioteki Załuskich zostały częściowo zwrócone w latach 1921-1934 na mocy traktatu ryskiego.
  • 1780 - Zmarł Tadeusz Rejtan, uczestnik konfederacji barskiej, poseł nowogródzki na Sejm w 1773 roku. Stał się symbolem niezłomnego patriotyzmu po tym, jak desperacko zademonstrował sprzeciw wobec planu rozbioru Polski - na sejmie warszawskim w kwietniu 1773 roku. Jego bohaterski opór przeciw skonfederowaniu Sejmu Rozbiorowego uznawany jest za jedną z ostatnich pozytywnych prób zastosowania "liberum veto”.
  • 1847 - Zmarł Samuel Bogumił Linde, leksykograf, autor sześciotomowego "Słownika Języka Polskiego", zawierającego około 60 tysięcy haseł. W latach 1816-1818 wykładał na Uniwersytecie Warszawskim. Następnie był dyrektorem wyodrębnionej z uniwersytetu Biblioteki Publicznej, powiększając jej zbiory, głównie o rzadkie starodruki.
  • 1929 - Niemiecki sterowiec LZ 127 Graf Zeppelin rozpoczął lot dookoła świata. Przelot zaplanowano w czterech etapach. Pierwszy etap wiódł z Niemiec do Japonii. W drugim etapie do Los Angeles po raz pierwszy Zeppelin przeleciał nad Pacyfikiem. W trzecim sterowiec przeleciał nad Stanami Zjednoczonymi i wylądował w Lakehurst nad Atlantykiem. Wokółziemski przelot zakończył się w Friedrichshafen, w Niemczech 29 sierpnia po 21 dniach siedmiu godzinach i 34 minutach.
  • 1941 - Urodził się Jerzy Marian Zimowski, polityk, adwokat, urzędnik państwowy, poseł na Sejm X kadencji. W 1980 wstąpił do "Solidarności”, a w stanie wojennym został internowany. Po zwolnieniu działał w podziemnych strukturach NSZZ "Solidarność”. Od założenia należał do Unii Demokratycznej, następnie do Unii Wolności i Partii Demokratycznej - demokraci.pl. Zmarł nagle podczas kąpieli w Morzu Czarnym, 15 sierpnia 2007 roku. Był mężem Janiny Paradowskiej.
  • 1944 - Powstańcza radiostacja "Błyskawica" nadała pierwszą audycję. Nadajnik Stacji Nadawczej Armii Krajowej, umieszczony na gmachu PKO na rogu Jasnej i Świętokrzyskiej, miał moc 200 watów i nadawał do końca walk powstańczych. Sygnałem stacji była melodia "Warszawianki". W eter, jako pierwsze popłynęły słowa: "Halo, tu mówi Błyskawica! Stacja nadawcza Armii Krajowej w Warszawie, na fali 32,8 oraz 52,1 metra. Duch Warszawy jest wspaniały”. Radiostacja miała bardzo duży zasięg - obejmowała nie tylko całą Europę, jej sygnał docierał nawet do Stanów Zjednoczonych. Nadawała audycje mówiące o bohaterstwie powstańców, zagrzewające do walki i dodające im ducha. Kierowała też przekaz do polskich żołnierzy walczących poza granicami kraju. Nadawała także programy dywersyjne, skierowane do żołnierzy Wehrmachtu. Radiostacja została zniszczona przez samych powstańców, 4 października, po klęsce Powstania Warszawskiego. Podczas powstania działała także radiostacja "Burza", która nadawała programy od 3 sierpnia z gmachu Poczty Głównej.
Fot. Maciej Papke [Radio Szczecin]
Fot. Maciej Papke [Radio Szczecin]
  • 10 rok przed naszą erą - Urodził się Klaudiusz, cesarz rzymski od 41 roku, przedstawiciel dynastii juliańsko-klaudyjskiej. Sprzymierzeniec wyzwoleńców, skory do nadawania obywatelstwa rzymskiego, zdobywca Brytanii. Robert Graves poświęcił mu dwutomową powieść - "Ja Klaudiusz" oraz "Klaudiusz i Messalina".
  • 527 - Justynian I Wielki został cesarzem bizantyjskim. Przyczynił się do ogromnego rozwoju gospodarczego, kulturalnego i militarnego Bizancjum. Był fundatorem kościołów, między innymi bazyliki Hagia Sofia, a także reformatorem administracji państwowej. Podjął próbę odzyskania władzy nad dawnym terytorium Cesarstwa Rzymskiego, która zakończyła się niepowodzeniem.
  • 1520 - Urodził się Zygmunt II August, król Polski, Wielki Książę Litewski. Był ostatnim z rodu Jagiellonów. Król Polski od 1548 roku, władca zjednoczonego państwa - Rzeczypospolitej Obojga Narodów od podpisania Unii Lubelskiej w 1569 roku. Okres jego panowania zaznaczył się wielkim rozkwitem kultury, nauki i sztuki. Król podjął decyzję o rozbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie i o postawieniu pierwszego stałego mostu na Wiśle. Zmarł 7 lipca 1572 roku.
  • 1589 - Król Francji i były król Polski Henryk III Walezy został śmiertelnie zraniony nożem przez dominikanina Jacques'a Clémenta. Mordercę zlinczowali na miejscu strażnicy. Henryk III zmarł rankiem następnego dnia w wyniku odniesionych ran. Zakonnik uznany został za męczennika, a jego czyn wychwalany był przez papieża Sykstusa V, który wcześniej ekskomunikował Walezego. Rozważano nawet kanonizację Clémenta.
  • 1701 - Zmarł Jan Chryzostom Pasek, szlachcic, żołnierz, autor "Pamiętników", w których opisywał swą służbę Rzeczpospolitej oraz życie codzienne szlachty. "Pamiętniki" zawierające rubaszne gawędy, mowy, pieśni i przyśpiewki, paszkwile, makaronizmy, weszły do kanonu polskiej literatury.
  • 1774 - Joseph Priestley, angielski chemik, odkrył gaz, który nazwał "nowym gatunkiem powietrza". Był to tlen. Naukowiec odkrył też: amoniak, tlenek węgla, chlorowodór, kwas siarkowy i dwutlenek siarki, tlenek azotu, uzyskał wodę sodową i podtlenek azotu.
  • 1779 - Urodził się Francis Scott Key, amerykański poeta, autor słów hymnu USA. Słowa wiersza, który później został hymnem, napisał podczas wojny brytyjsko - amerykańskiej we wrześniu 1814 roku. "Obrona Fortu McHenry" została wydrukowana pierwszy raz 20 września 1814 roku, a hymnem została ogłoszona 3 marca 1831 roku przez Kongres Stanów Zjednoczonych. Key był zdecydowanie przeciwny wojnie brytyjsko-amerykańskiej, głównie z powodów religijnych. Nie przeszkodziło mu to jednak służyć czynnie w 1813 roku przez 13 dni w kompanii artylerii.
  • 1786 - Brytyjska astronom Caroline Herschel, jako pierwsza kobieta odkryła kometę. W następnym roku brytyjski król Jerzy III przyznał jej, jako pierwszej kobiecie oficjalne stanowisko naukowe i pensję w wysokości 50 funtów rocznie na kontynuowanie prac. Łącznie w latach 1786-1797 odkryła osiem komet, w tym powracającą w okolice Słońca kometę Enckego, o której nie wiedziano wówczas jeszcze, że jest kometą okresową.
  • 1819 - Urodził się Herman Melville, amerykański pisarz, autor powieści "Moby Dick". Pomysł do jej napisania pisarz zaczerpnął z prawdziwej historii statku wielorybniczego "Essex". Przedstawił w niej obraz społeczności wielorybników oraz zawarł alegorię odwiecznej walki dobra ze złem. Jego inne znane powieści to: "Biały kubrak" i "Oszust". Melville umarł w całkowitym zapomnieniu. Obecnie jest uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy amerykańskich.
  • 1834 - Senat Wolnego Miasta Krakowa zakazał wypasu bydła na Plantach. 14 lat wcześniej podjęto decyzję o utworzeniu na tym obszarze "ogrodów miejskich", czyli plant. Obecnie park miejski w Krakowie otaczający Stare Miasto ma powierzchnię 21 hektarów i długości czterech kilometrów.
  • 1844 - W Berlinie otwarto ogród zoologiczny. Pierwsze gatunki zwierząt zostały podarowane przez króla Prus Fryderyka Wilhelma IV Hohenzollerna z menażerii oraz ptaszarni Tiergarten. W czasie II wojny światowej tereny ogrodu zostały doszczętnie zniszczone. Przetrwało jedynie 91 zwierząt. Obecnie w pomieszczeniach zoo znajduje się blisko 14 tysięcy zwierząt z 1,5 tysiąca różnych gatunków. Wszystkie znajdują się na 35 hektarach w historycznych klatkach.
  • 1861 - W brytyjskim dzienniku "The Times" została opublikowana pierwsza na świecie prognoza pogody.
  • 1909 - Urodził się Henryk Worcell, pisarz, autor powieści "Zaklęte rewiry", która została wydana w 1936 roku i od razu wzbudziła uznanie krytyków. Po wojnie utrwalał w licznych opowiadaniach i publikacjach prasowych życie polskich osadników w poniemieckich wsiach na ziemi kłodzkiej: "Grzech Antoniego Grudy", "Widzę stąd Sudety", "U nas inaczej", "Wieczory pod lipą". Henryk Worcell współpracował z Urzędem Bezpieczeństwa w latach 1949-1955 oraz z SB w latach 1964-1973.
  • 1920 - Urodził się Bohdan Osadczuk, ukraiński publicysta i dziennikarz, sowietolog, badacz historii Europy Środkowo-Wschodniej. Członek Rady Kolegium Europy Wschodniej imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego. W czerwcu 1950 uczestniczył w berlińskim antykomunistycznym Kongresie Wolności Kultury, gdzie poznał Jerzego Giedroycia i Józefa Czapskiego. Odznaczony Orderem Orła Białego w 2001 roku.
  • 1936 - Urodził się Yves Saint Laurent, francuski projektant mody. Wprowadził modę na tweedowe marynarki, stworzył smoking dla kobiet, a także wypromował skórzane kurtki i wysokie buty - ubranie bitników. Zmarł 1 czerwca 2008 roku. 85 rocznica
  • 1944 - Wybuchło Powstanie Warszawskie. Ponad 36 tysięcy żołnierzy Armii Krajowej wraz z oddziałami Narodowych Sił Zbrojnych i Armii Ludowej rozpoczęło natarcie na obiekty, zajmowane przez Niemców w siedmiu obwodach Warszawy. Bój o wyzwolenie miasta, z ogromnym zaangażowaniem mieszkańców Warszawy, trwał 63 dni. Pomimo pierwszych sukcesów powstańców i opanowaniu kilku kluczowych dzielnic, we wrześniu Niemcy zajęli Stare Miasto, Żoliborz, Mokotów i Śródmieście. Wobec wyczerpania amunicji i żywności oraz braku pomocy stacjonującej na Pradze Armii Czerwonej, 3 października podpisano akt kapitulacji. Powstańcy poszli do niewoli. Niemcy deportowali mieszkańców stolicy, kierując część do obozów koncentracyjnych i obozów pracy. Opustoszałe miasto zostało zburzone i spalone. W czasie powstania zginęło od 16 do 18 tysięcy powstańców. Straty wśród osób cywilnych wyniosły, według różnych źródeł, od 150 do 200 tysięcy osób.


Kazimierz Bartel. Fot. po raz pierwszy opublikowana w: Parlament Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1927, Warszawa 1928. Autor nieznany
Kazimierz Bartel. Fot. po raz pierwszy opublikowana w: Parlament Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1927, Warszawa 1928. Autor nieznany
80 lat temu, 26 lipca 1941 r. we Lwowie został zamordowany przez Niemców Kazimierz Bartel, pięciokrotny premier RP, minister kolei żelaznych, minister wyznań i oświecenia publicznego, matematyk, profesor, rektor Politechniki Lwowskiej.
Był jedynym byłym premierem Polski zamordowanym przez Niemców podczas II wojny światowej.
Kalendarium:
Kazimierz Bartel urodził się 3 marca 1882 r. we Lwowie.
Studiował na Politechnice Lwowskiej (wtedy Szkoła Politechniczna), a po zakończeniu studiów w 1909 r. pozostał na uczelni jako asystent w Katedrze Geometrii Wykreślnej.
W 1911 r. uzyskał stopień doktora nauk technicznych.
W 1913 r. został profesorem geometrii wykreślnej Politechniki Lwowskiej.
Podczas I wojny światowej służył w armii austro-węgierskiej.
W 1919 r. brał udział w walkach polsko-ukraińskich jako dowódca wojsk kolejowych i komendant obrony Dworca Głównego we Lwowie.
W 1919 r. został szefem kolejnictwa polowego w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego.
W rządzie premiera Leopolda Skulskiego objął stanowisko ministra kolei żelaznych.
Tę funkcję pełnił również w gabinetach Wincentego Witosa i Władysława Grabskiego.
W latach 1922–1929 nieprzerwanie był posłem.
Po zamachu majowym (1926) Bartel pięciokrotnie do 1930 r. pełnił tę funkcję premiera RP.
W pierwszym rządzie Piłsudskiego został wicepremierem oraz ministrem wyznań i oświecenia publicznego.
W 1929 r. Kazimierz Bartel zrezygnował z mandatu poselskiego i powrócił do pracy naukowej na Politechnice Lwowskiej.
W tym samym roku został wybrany na rektora Politechniki Lwowskiej.
W tym czasie opublikował swoje najważniejsze dzieła, m.in. serię wykładów na temat perspektywy w malarstwie europejskim. Była to pierwsza taka publikacja w świecie.
W maju 1938 został senatorem RP.
Bartel był zdecydowanym przeciwnikiem antysemityzmu. W senacie nagłośnił zajścia antysemickie m.in. na Politechnice Lwowskiej skutkujące pobiciami, a nawet zabójstwami studentów narodowości żydowskiej, mówiąc na posiedzeniu plenarnym izby: "Widziałem na korytarzach szkoły w kałuży krwi leżących pobitych studentów Żydów i przechodzących obok nich z cynicznym uśmiechem studentów aryjczyków nazajutrz po ich powrocie z Częstochowy. Załatwiono tym sposobem problem żydowski w Polsce. Zoologiczna nienawiść podała rękę głupocie i w imię frazeologii patriotycznej budowała zręby nowej Wszechpolski".
W czasie obrony Lwowa we wrześniu 1939 r. stanął na czele Komitetu Obywatelskiego.
Po zajęciu Lwowa przez ZSRS pozwolono mu na kontynuowanie pracy na politechnice i kierowanie Katedrą Geometrii Wykreślnej.
30 czerwca 1941 r. Lwów został zajęty przez Niemców, a już 2 lipca 1941 r. Kazimierz Bartel został aresztowany (w ramach Akcji AB) i przewieziony do więzienia gestapo przy ul. Łąckiego.
26 lipca 1941 r. – na osobisty rozkaz Himmlera – Kazimierz Bartel został rozstrzelany. Egzekucja odbyła się najprawdopodobniej na terenie Piasków Janowskich.
Chociaż śmierć prof. Bartla tradycyjnie łączy się ze zbrodnią popełnioną na początku lipca 1941 r. na profesorach lwowskich uczelni, to jednak – wg dr. hab. Sławomira Kalbarczyka z IPN – bardziej uzasadniony wydaje się pogląd, że zamordowanie prof. Bartla miało motywy polityczne.

Na podstawie IPN. Oddział we Wrocławiu
  • 1574 - zmarł Giorgio Vasari, włoski artysta i historiograf sztuki. Specjalizował się w malowaniu fresków o tematyce historycznej i alegorycznej, a w swoich dziełach portretowych i obrazach sztalugowych wyraźnie zdradzał inspiracje sztuką Michała Anioła Buonarrotiego. Największym dziełem Vasariego jest jednak monumentalna, kilkutomowa praca „Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów” (1550).
  • 1831 - zmarł wielki książę Konstanty, wódz armii Królestwa Kongresowego. Wielki książę Konstanty Pawłowicz (1779–1831), brat carów Aleksandra I i Mikołaja I, uczestniczył w wojnach z Francją, a następnie został wodzem armii polskiej i faktycznym wielkorządcą Królestwa. Znany był z braku szacunku dla konstytucji i oficerów wojska, a także ze szczególnej wrogości wobec ruchów niepodległościowych. W rezultacie musiał uchodzić z Warszawy po tym, jak w czasie słynnej nocy listopadowej w 1830 r. zorganizowano nieudany zamach na jego życie. Konstanty nie odzyskał już potem zaufania władz w Petersburgu, a niecały rok później, 27 czerwca 1831 r., zmarł w niejasnych okolicznościach.
  • 1905 - początek powstania na pancerniku Potiomkin. 27 czerwca 1905 r. doszło do masowego buntu załogi na pancerniku rosyjskiej floty czarnomorskiej Potiomkin. Bunt był spowodowany nieludzkim traktowaniem marynarzy przez oficerów. Wydarzenia te były traktowane jako pierwsza rewolucja na pokładzie carskiego okrętu wojennego. Po latach Sergiusz Eisenstein nakręcił o tych wydarzeniach słynny film fabularny „Pancernik Potiomkin” (1925), który na stałe wszedł do kanonu światowej kinematografii.
  • 1941 - urodził się Krzysztof Kieślowski, reżyser filmowy i telewizyjny. Po ukończeniu szkoły filmowej w Łodzi zajmował się realizacją filmów dokumentalnych („Robotnicy 71”, „Życiorys”, „Dworzec”). Od 1973 r. reżyserował również filmy fabularne, poruszające problematykę filozoficzną i etyczną w kontekście realiów społeczno-politycznych. Kieślowski współtworzył w ten sposób nurt kina „moralnego niepokoju”. Już wczesne jego filmy, takie jak „Blizna” (1976), „Amator” (1979) czy „Przypadek” (1980), zyskiwały bardzo pochlebne recenzje i zbierały nagrody na polskich i europejskich festiwalach filmowych. Od 1984 r. Kieślowski tworzył scenariusze wspólnie z Krzysztofem Piesiewiczem, m.in. do słynnego cyklu „Dekalog” (1988–89), zawierającego telewizyjne wersje „Krótkiego filmu o miłości” i „Krótkiego filmu o zabijaniu” (1988), nagradzanych na festiwalach w Cannes i w Wenecji. Równie znany stał się tryptyk filmowy Kieślowskiego „Trzy kolory” („Niebieski”, „Biały” i „Czerwony”) z lat 1993–1994. Okazał się on ostatnim dokonaniem filmowym tego twórcy, który zmarł na zawał serca w 1996 r.
  • 1952 - urodził się Bogusław Linda. Po ukończeniu PWST w Krakowie zadebiutował w 1975 r. na deskach teatralnych, a rok później na dużym ekranie. W 1981 r. wystąpił jednocześnie w kilku głośnych filmach, w większości zatrzymanych przez cenzurę, m.in. w „Człowieku z żelaza” Andrzeja Wajdy, „Kobiecie samotnej” Agnieszki Holland i „Przypadku” Krzysztofa Kieślowskiego. Później grał też u innych wybitnych reżyserów polskich, m.in. u Janusza Zaorskiego („Matka Królów”, 1982), Filipa Bajona („Magnat”, 1986) i ponownie u Wajdy („Danton”, 1982; „Pan Tadeusz”, 1999). Z czasem coraz częściej pokazywał się w filmach sensacyjnych, takich jak „Zabij mnie glino” (1987), „Kroll” (1991), „Psy” (1992) czy „Sara” (1997), przez co stał się gwiazdorem kina akcji, specjalistą od ról twardych mężczyzn. Nadal jednak występuje w filmach niekomercyjnych („Jańcio Wodnik", 1993; „Zabić Sekala”, 1998), zajmuje się także reżyserią („Seszele”, 1989; „Sezon na leszcza”, 2000).
  • 1978 - lot kosmiczny Mirosława Hermaszewskiego. 27 czerwca 1978 r. odbył się lot statku Sojuz 30 z polskim oficerem Mirosławem Hermaszewskim na pokładzie. Dowódcą lotu, trwającego do 5 lipca, był Rosjanin Piotr Klimuk. Wydarzenie to było długo komentowane i akcentowane w materiałach propagandowych obydwu państw.
  • 1469 - urodził się Niccolo Machiavelli, historyk, filozof i dyplomata. Był florenckim historykiem, filozofem i dyplomatą. Wykonywał różne misje w służbie republiki, zreorganizował też armię. Zasłynął również jako wybitny pisarz polityczny, autor prac takich jak "Uwagi Machiawela wysnute z Liwiusza historii rzymskiej" czy "Historie florenckie". Największą sławę przyniosło mu jednak dzieło "Książę" (1532), w którym wyłożył podstawowe zasady działania skutecznego polityka. Według tej doktryny, nazwanej później makiawelizmem, główne motywy działań ludzkich to żądza władzy i posiadania. Dlatego w myśl reguły „cel uświęca środki” autor zalecał w polityce racjonalne stosowanie przemocy, podstępu i obłudy. Machiavelli był też autorem poematów, nowel oraz komedii obyczajowych.1791 - uchwalenie Konstytucji 3 maja. Ustawa rządowa z 3 maja 1791 r. była pierwszym w Europie, a drugim na świecie (po konstytucji Stanów Zjednoczonych) aktem prawnym określającym podstawy ustrojowe państwa, czyli tzw. ustawą zasadniczą, nadrzędną wobec całego systemu prawno-ustrojowego. Konstytucja uchwalona z inicjatywy stronnictwa patriotycznego na Sejmie Wielkim, obradującym w latach 1788–1792, pozostawiła ustrój stanowy, lecz osłabiła pozycję magnaterii. Usunięto z sejmików szlachtę gołotę, a cenzus szlacheckiego urodzenia został ograniczony w prawie wyborczym przez dodanie cenzusu posiadania. Mieszczaństwu umożliwiono nobilitację, zaś mieszkańcom miast królewskich zapewniono m.in. wolności osobiste i prawo sprawowania urzędów. Potwierdzono też opiekę władzy państwowej nad Żydami i utrzymano poddaństwo chłopów. Zlikwidowano podział kraju na Koronę i Litwę, zmniejszono rolę senatu, zniesiono liberum veto i zakazano konfederacji. Wprowadzono też zasadę dziedziczenia tronu i osobistej odpowiedzialności monarchy. Zarządzanie krajem powierzono w terenie komisjom porządkowym cywilno-wojskowym. Ustawa rządowa miała być punktem wyjścia dalszych przemian ekonomiczno-społecznych i politycznych w Polsce, ale zanim weszła w życie, w 1792 r. wybuchła wojna z Rosją inspirowana przez działaczy konfederacji targowickiej i zakończona rozbiorem. Konstytucja 3 maja, której tradycje silnie propagowano w okresie pierwszych kilkunastu lat istnienia Królestwa Polskiego po 1815 r., do dziś pozostała jednak symbolem patriotyzmu i woli reformowania państwa w imię wspólnego dobra.
  • 1819 - Walerian Łukasiński założył Wolnomularstwo Narodowe. Systematyczne łamanie konstytucji Królestwa Polskiego przez władze carskie doprowadziło do odrodzenia ruchu niepodległościowego. W maju 1819 r. w Warszawie powstało Wolnomularstwo Narodowe – organizacja konspiracyjna kierowana przez majora Waleriana Łukasińskiego, wzorowana na strukturze masonerii. Wolnomularstwo Narodowe działało również w zaborze pruskim, lecz loże poznańskie były przeciwne koncepcji wiązania polskiego bytu państwowego z Rosją. Już w 1820 r. policja wpadła na trop organizacji. Łukasiński rozwiązał ją wówczas, a znaczna część jej członków weszła do Towarzystwa Patriotycznego.
  • 1952 - pierwsza audycja Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. W 1952 r. w Monachium powstało Radio Wolna Europa (ang. Radio Free Europe), nadające audycje m.in. w językach polskim, węgierskim, słowackim, czeskim, rumuńskim i bułgarskim. Rozgłośnia Polska RWE, kierowana przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego, rozpoczęła nadawanie swych audycji 3 maja 1952 r. Jej celem było przełamanie jednolitości mediów podporządkowanych propagandzie i ideologii komunistycznej. Rozgłośnia była ogromnie popularna w kraju, choć zaciekle zagłuszana i zwalczana przez władzę. Odegrała ogromną rolę w informowaniu i kształtowaniu opozycyjnych postaw w społeczeństwie polskim. Po rozpadzie bloku wschodniego RWE została w 1995 r. przeniesiona do Pragi, a sekcja polska uległa stopniowej likwidacji.
  • 1981 - zainstalowanie największego na świecie zegara słonecznego. Zdawałoby się, że w XX wieku zegar słoneczny będzie już tylko świadectwem przeszłości. A jednak w maju 1981 r. w Muzeum Nauki w Richmond w stanie Virginia (USA) zamontowano największy na świecie zegar słoneczny. Kolumna tego urządzenia ma wysokość 7,5 m, a rzucany przez nią cień osiąga nawet 35 m długości. W czasie zrównania dnia z nocą cień ten przesuwa się z prędkością 17,8 centymetra na minutę.
  • 1731 - zmarł Daniel Defoe, angielski pisarz i publicysta, wybitny przedstawiciel epoki oświecenia, rzecznik racjonalizmu, liberalizmu i tolerancji religijnej, był inicjatorem formy kroniki satyrycznej. Zasłynął jako autor znakomitej relacji o dżumie londyńskiej "Dziennik roku zarazy". W swoich powieściach, takich jak "Dola i niedola sławnej Moll Flanders", "Roxana, czyli Szczęśliwa kochanka", łączył tradycję romansu łotrzykowskiego z tendencją moralistyczną i tematyką obyczajową. Najsłynniejszym dziełem Daniela Defoe jest powieść podróżniczo-przygodowa "Przypadki Robinsona Cruzoe" (1719), będąca sugestywną, niepozbawioną akcentów psychologicznych relacją o samotnej walce bohatera z naturą. Powieść stanowiła również krytykę kultury zachodniej z punktu widzenia Robinsona jako "cywilizowanego dzikusa".
  • 1792 - pierwsze wykonanie "Marsylianki". W kwietniu 1792 r. w Strasburgu pojawił się pomysł napisania pieśni dla formowanych tam wojsk rewolucyjnych. Podjął się tego zadania kapitan korpusu inżynierów i muzyk amator Claude-Joseph Rouget de Lisle. W nocy z 24 na 25 kwietnia powstała nowa pieśń, która następnego dnia została po raz pierwszy wykonana publicznie przez jej twórcę. Początkowo nosiła tytuł "Pieśń Armii Renu", lecz później, gdy została podchwycona przez żołnierzy rewolucji idących z Marsylii na Paryż, utrwaliła się nowy, do dziś używany tytuł "Marsylianka". Trzy lata później, 7 lipca 1795 r. pieśń ta została uznana za oficjalny hymn francuski. Po koronacji Napoleona I na cesarza i przez cały czas restauracji Bourbonów jej śpiewanie było jednak zabronione. Funkcję hymnu przywrócono "Marsyliance" w 1879 r. decyzją Izby Deputowanych.
  • 1986 - Awaria elektrowni atomowej w Czarnobylu. Rankiem 26 kwietnia 1986 r. w elektrowni nuklearnej w Czarnobylu na Ukrainie w wyniku niedbałego nadzoru technicznego doszło do awarii, która spowodowała skażenie dużych obszarów Europy Wschodniej i Północnej, głównie zaś wschodniej Białorusi. Władze ZSRR przez dwa dni nie podawały żadnych informacji o wypadku, utajniły też dane dotyczące zasięgu i strat spowodowanych napromieniowaniem otoczenia elektrowni. Spóźniona akcja ratunkowa sprawiła, że zginęły dziesiątki osób, a tysiące uległo niebezpiecznemu napromieniowaniu. Katastrofa odegrała ogromną rolę w obaleniu mitu o potędze ZSRR i stała się świadectwem bezdusznej polityki radzieckiej, nakierowanej wyłącznie na efekt propagandowy.
  • 1824 - zmarł Lord George Gordon Byron. Był najwybitniejszym angielskim poetą romantycznym. Ukończył uniwersytet w Cambridge, dużo też podróżował, zwłaszcza na południe Europy i na Bliski Wschód. Sławę przyniósł mu zbiór pieśni "Wędrówki Childe Harolda", a także powieści poetyckie "Giaur" i "Korsarz". W 1816 r. po romansie ze swoją przyrodnią siostrą Byron w atmosferze skandalu obyczajowego wyjechał z Anglii. Mieszkał potem w Szwajcarii i we Włoszech, po czym wyjechał do Grecji walczącej o niepodległość, gdzie zmarł na malarię w 1824 r. Wśród wielu jego dzieł na uwagę zasługuje zwłaszcza monumentalny poemat dygresyjny "Don Juan"', ukończony na krótko przed śmiercią poety, głośne były też jego dramaty "Manfred" i "Kain. Twórczość Byrona była dużo bardziej popularna na kontynencie niż w samej Anglii, wywarła też bardzo silny wpływ na rozwój polskiego romantyzmu. Poeta stworzył niezwykle popularny w romantyzmie typ bohatera zbuntowanego, obciążonego mroczną przeszłością i winą tragiczną – tzw. bohatera bajronicznego. Z takim wizerunkiem literackim doskonale harmonizowała biografia samego Byrona, który był dla młodych twórców wzorem poety romantycznego.
  • 1943 - wybuch powstania w Getcie Warszawskim kierowanego przez Żydowską Organizację Bojową z Mordechajem Anielewiczem na czele. Walka ta, z góry skazana na klęskę, była rozpaczliwym świadectwem protestu przeciwko ludobójstwu i eksterminacji Żydów. Powstanie w getcie warszawskim trwało do 16 maja 1943 r. i miało tragiczne konsekwencje. W walce zginęła większość powstańców, Niemcy zabili ponadto około 7 tys. osób, ponad 6 tys. spalili żywcem, a około 50 tys. wywieźli do obozu zagłady w Treblince.
  • 1763 - urodził się Józef Poniatowski, dowódca i polityk. Bratanek króla Stanisława Augusta, należy do grona czołowych polskich bohaterów narodowych. Był generałem, ministrem wojny i naczelnym wodzem wojsk Księstwa Warszawskiego, a także marszałkiem Francji. Początkowo służył w armii austriackiej, a od 1789 r. w wojsku polskim. W wojnie polsko-rosyjskiej w 1792 r. dowodził m.in. w zwycięskiej bitwie pod Zieleńcami, potem uczestniczył też niezbyt udanie w insurekcji kościuszkowskiej. Zrehabilitował się później jako minister wojny Księstwa Warszawskiego, którym był od 1806 r. W kampanii przeciw Austrii trzy lata później odznaczył się w bitwie pod Raszynem, następnie przeprowadził udaną operację w głębi Galicji. Podczas wojny z Rosją w 1812 r. dowodził 5. Korpusem Wielkiej Armii. Poległ w październiku 1813 r. w bitwie pod Lipskiem, wkrótce po swojej nominacji na marszałka Francji. W 1819 r. jego zwłoki złożono w katedrze na Wawelu.
  • 1794 - naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej Tadeusz Kościuszko ogłosił w obozie pod Połańcem słynny uniwersał, który ustanawiał instytucję dozorców, mających sprawować "opiekę rządową" nad chłopami i rozstrzygać spory między dworem a wsią. Chłopom nadano wolność osobistą i zapewniono nieusuwalność z ziemi tym spośród nich, którzy wypełniali świadczenia na rzecz dworu. Uniwersał zmniejszał ponadto pańszczyznę z 33% do 50%, a następnie zawieszał ją całkowicie uczestnikom powstania. Dokument ten, z założenia bardzo postępowy i opracowany "na wyrost", miał w gruncie rzeczy zapewnić napływ rekrutów do armii i przychylność wsi dla powstania.
  • 1840 - zmarł Caspar David Friedrich, malarz niemiecki. Był szczególnie znany z nastrojowych pejzaży o romantycznej symbolice. Z upodobaniem malował morze ("Morze lodowe", "Wschód księżyca na morzu"), a także ruiny i cmentarze, oddając w swoich obrazach charakterystyczny dla romantyzmu nastrój refleksji nad śmiercią i przemijaniem ("Krzyż w górach", "Pogrzeb mnicha"). W swoich obrazach artysta przeciwstawiał człowieka potędze natury, ukazanej z rozmachem i patosem, w charakterystycznej aurze poezji i tajemniczości. Obraz Friedricha pt. "Dwaj ludzie kontemplujący księżyc" to jedno z najsłynniejszych dzieł malarskich niemieckiego romantyzmu.
1234567